فیروزه

 

آشنایی بیشتر با گوهر فیروزه (Turquoise) 

 

 

 


فیروزه سنگی است معدنی که در رنگ های آبی، آبی متمایل به سبز وسبز یافت میشود.

 
آشنایی بیشتر با گوهر فیروزه (Turquoise)
 

فیروزه سنگی است معدنی که در رنگ های آبی، آبی متمایل به سبز وسبز یافت میشود. این گوهر، فسفات آبدار مس و آلومینیوم است که در علم شیمی با فرمول CuAl6(PO4)4(OH)8•4H2Oشناخته می شود.این گوهر کمیاب و ارزشمند به عنوان یک سنگ گرانبها و سنگ زینتی برای هزارن سال مورد توجه بوده است،اما متاسفانه در سال های اخیر به دلیل معرفی مصنوعات آن و همچنین به عنوان سنگ درمانی مورد کم توجهی قرار گرفته است.

این سنگ با اسم های فراوانی شناخته میشود واژه Turquoise در قرن 16 میلادی از کلمه فرانسوی بهمعنای تُرک گرفته شده است. استفاده از کلمه ترک (Turkish) خود به این دلیل بوده که برای اولین باز این سنگ از طریق ترکیه به اروپا وارد شده است. در اصل نام این گوهر پیروزه بوده که بعد از حمله اعراب به نام فیروزه شهرت یافت.

فیروزه سنگ قیمتی مهمی می باشد. رنگ روشن آن در بسیاری از تمدن های باستانی استفاده شده و امروزه نیز اهیمت خاصی دارد زیرا علاوه بر زیبایی، مقرون به صرفه نیز هست.این سنگ گرانبها معمولاً به شکل دامله (نوعی تراش برای سنگهای گوهرین به شکل گنبد) برای سنگ اصلی گردنبند و گوشواره،به شکل مهره در گردنبند و دستبند موجود است اما مجسمه هایی از این سنگ به شکل حیوانات و گل نیز وجود دارند. نمونه هایی از فیروزه در بین کلکسینور ها محبوبیت دارد. از جمله میتوان به نوع متبلور (crystallized) آن که در ویرجینیا آمریکا یافت میشود، اشاره کرد.

سنگ فیروزه به نوعی نماد ایران محسوب میشود چراکه بیش از 2 هزار سال پیش از معادن نیشابور در خراسان استخراج و از طریق ترکیه به اروپا منتقل میشده است. فیروزه ایرانی پرکیفیت ترین و ارزشمند ترین نوع فیروزه است.فیروزه نیشابوری نه تنها در ایران بلکه در جهان معروف می باشد و آن را به نام Persian Turquoise میشناسند. به دلیل وجود معدن این گوهر در نیشابور، به این شهر لقب شهر فیروزه داده اند و رنگ آن یک رنگ نمادین برای نیشابور تلقی میشود، به گونه ای که در معماری این شهر نیز از رنگ فیروزه ای استفاده فراوانی شده است.به طور کلی رنگ آبی فیروزه در معماری سنتی ایرانی، نمادی از بهشت محسوب می شود.

فیروزه ای که دارای رنگ آبی آسمانی یکدست باشد، بسیار کمیاب است ولی ارزش و محبوبیت زیادی دارد. بیشتر فیروزه ها دارای نا خالصی هایی هستند که به صورت رگه های قهوه ای در گوهر دیده میشوند. این سنگ قیمتی در برابر اسیدها، حرارت، آب گرم، چربی، مواد آرایشی، مواد شوینده و نور آفتاب حساس است و تغییر رنگ میدهد به همین دلیل آن را با روکشی از رزین میپوشانند تا به اصلاح آب بندی شود.

 توضیحاتی در مورد فیروزه 

 

گوهر فيروزه اگرچه شفافيت و يا براقي بسياري از گوهرها را ندارد اما به دليل رنگ زيبا و استفاده تزئيني آن در دوره هاي مختلف تاريخ، در بين ملل مختلف از محبوبيت خاصي برخوردار مي باشد.
فيروزه از نظر رنگي به رنگ هاي زرد، سبز چمني تا آبي آسماني در بازار هاي جهاني يافت مي شود. اين سنگ تنها در مناطق خشک در برخورد آب هاي اسيدي زير زميني اشباع از مس با کاني هايي که داراي آلومينيوم و فسفر هستند به وجود مي آيد.
مشخصات فيروزه:
سختي در مقياس موهس: 6-5
وزن مخصوص: 76/2
سيستم کريستالين: تريکلينيک
ساختار شيميايي: CuAl6(Po4) (OH8)4H2O
شفافيت : مات ،کدر
ضريب شکست: 61/1 – 65/1

سه فاکتور مهم در قضاوت کيفيت فيروزه وجود دارد که عبارتند از:
1) رنگ (Color)
2) بافت (Texture)
3) شجره (Matrix)
رنگ (Color):
گرانبهاترين رنگ فيروزه، رنگ آبي متوسط يکدست که به آبي آسماني معروف است، بوده که شهر نيشابور ايران به دليل داشتن بهترين رنگ فيروزه در دنيا شهرت دارد. به همين علت در تجارت بين المللي بهترين رنگ فيروزه به Persian Blue معروف است. صرف نظر از اينکه گوهر مربوط به ايران باشد يا خير.
از ديگر معادن مهم فيروزه در جهان مي توان به آمريکا و مکزيک اشاره نمود که به رنگ هاي آبي کمرنگ، آبي مايل به سبز و سبز مايل به آبي ديده مي شود و يا فيروزه مصر که به رنگ سبز مايل به زرد و يا آبي مايل به سبز يافت مي شود. دانشمندان بر اين عقيده اند که وجود عنصر آهن در ترکيب شيميايي فيروزه باعث به وجود آمدن رنگ سبز در آن مي شود در حاليکه هر چه عنصر مس در فيروزه بيشتر باشد رنگ آبي در آن تشديد شده و در نتيجه باعث افزايش قيمت آن خواهد شد.
بافت (Texture):
فيروزه از تجمع کريستال هاي ميکروسکوپي (Microcrystalline Aggregate) بسيار ريزي تشکيل شده است. اگر اين کريستال ها به يکديگر نزديکتر باشند، جذب و نفوذپذيري مواد خارجي به فيروزه کاهش پيدا کرده و در نتيجه سختي و استقامت آن در تغيير رنگ بهتر خواهد بود . همچنين بعد از صيقل از جلاي بهتري نسبت به آن دسته از فيروزه هايي که به دليل فاصله بيشتر بين کريستال هاي ريز آن، مواد بيشتري را به خود جذب مي کنند، برخوردار خواهند بود.


شجره (Matrix):
فيروزه هايي که در معادن سنگ آهک تشکيل مي شوند داراي شجره هاي قهوه اي تيره و فيروزه هايي که در معادن ماسه سنگ تشکيل مي شوند داراي شجره هاي روشن تري هستند.
در بازارهاي جهاني فيروزه هايي که بدون شجره هستند از ارزش بيشتري برخوردار بوده و هرچه مقدار شجره در فيروزه بيشتر باشد از ارزش آن مي کاهد. البته فيروزه هايي که شجره هايي که به شکل خطوط نازک بوده و همانند نقش تارعنکبوت (Spider Web) را در فيروزه نشان مي دهد از محبوبيت خاصي در بين علاقه مندان برخوردار است.

بهسازي فيروزه ها:
Dying : بسياري از فيروزه ها کمرنگ بوده و از اين جهت مورد بهسازي قرار مي گيرند که رنگ ها آنها بهبود يابد تا ارزش آن ها بيشتر مي شوند.

Impregnating: به دليل آن که فيروزه ها از قدرت جذب مواد خارجي همانند چربي و يا مواد آرايشي که باعث آسيب رساندن به گوهر مي شود، را دارا مي باشد آنها را در پلاستيک و يا پارافين ذوب شده قرار مي دهند تا از نفوذ مواد خارجي به آن جلوگيري کرده و باعث ارتقاء رنگ، جلا و استقامت فيروزه مي شود.

فيروزه هاي مصنوعي و بدلي:
اگر چه فيروزه به مقدار کافي يافت مي شود اما فيروزه با کيفيت عالي کمياب بوده و به همين ديل انواع فيروز هاي مصنوعي و بدلي و شبه فيروزه ها در بازار جهاني رواج يافته اند.
فيروزه مصنوعي (Synthetic Turquoise):
در سال 1980 ميلادي فيروز هاي مصنوعي که داراي رنگ و زيبايي خوبي مي باشد توسط کمپاني Gilson به بازار جهاني معرفي شد که براي مدت کوتاهي ساخته شد و به همين دليل کمياب بوده و به ندرت ديده مي شود.
فيروزه بدلي (Imitation Turquoise):
از انواع فيروزه هاي بدلي که از شيشه و يا پلاستيک ساخته شده اند به وفور در بازارهاي جهاني ديده مي شود. نوع ديگر فيروزه هاي بدلي که بسيار رواج دارد از ترکيب پودر کاني هاي مختلف ساخته شده که توسط چسب و رنگ شکل فيروزه را به خود مي گيرد و Reconstructed Turquoise ناميده مي شوند.
شبه فيروزه هاي طبيعي:
Howlite:
اين سنگ که نمونه اي طبيعي است و تنها در آمريکا يافت مي شود، داراي رنگ سفيد با شجره هاي خاکستري و يا مشکي مي باشد. اين سنگ بعد از رنگ شدن يکي از بهترين شبه فيروزه ها است.
از ديگر شبه فيروزه هاي طبيعي که به جاي فيروزه خريد و فروش مي شود مي توان به Variscite و Chrysocolla اشاره نمود.

 

 فیروزه در ایران: 

 

نامورترین و پرخواهان‌ترین فیروزه در ایران، فیروزه نیشابور می باشد که از بیش از 2 هزار سال پیش استخراج می‌شده‌ است.

 
فیروزه در ایران:

نامورترین و پرخواهان‌ترین فیروزه در ایران، فیروزه نیشابور می باشد که از بیش از 2 هزار سال پیش استخراج می‌شده‌ است. معدن این فیروزه در نزدیکی روستای معدن نیشابور است و از سطح زمین 2 هزار و 12متر ارتفاع دارد. انواع مرغوب فیروزه ایران از نظر رنگ، نقش و کیفیت فیروزه عجمی و فیروزه شجری است. فیروزه علاوه بر نیشابور در جنوب مشهد، شمال‌شرقی کرمان، شمال‌شرقی شهر بابک، در تفت نزدیک یزد و در قلعه وزیری نزدیک بصیران و بیرجند وجود دارد. اروپائیان نوع شجری و ایرانیان نوع عجمی را که بدون شجره است، می‌پسندند. قدیمی‌ترین معادن فیروزه در سرابیت الخادم در شبه جزیره سینا واقع بوده که زمان آن به 4 هزار سال پیش از میلاد باز می‌گردد و بدون شک فیروزه‌های گردنبند ملکه زر (Queenzer) ملکه سلسله اول مصر، از این مکان فراهم شده است.

خواص شیمیایی ترکیب شیمیایی فیروزه:
اکسید آلومینیم %84/36، اکسید فسفر %12/34، اکسید مس %27/9، آب %47/19 و همین‌طور ناخالصی نیکل و منگنز می‌باشد. فیروزه دارای وزن مخصوص 8/2-6/2 و ضریب شکست 65/1- 61/1 و سختی 5-6 است. فیروزه از نظر خواص نورانی دو محوری مثبت است. این سنگ ترد و شکننده می باشد. جلای فیروزه، شیشه‌ای و به قولی مومی است. معمولاً نور را عبور نمی‌دهد.
فیروزه، بعد از تراش، جلا داده می‌شود. شکل تراش بستگی به اندازه و شکل اصلی دانه و قطعه فیروزه دارد. از میان اشکال دو شکل متداول و مرغوب است. یکی پیکان که مخروطی است. دیگری مسطح که پهن و صاف است. قطعه پیکانی هر چه بیشتر برجستگی داشته باشد، اوج آن تندتر، مرغوب‌تر و مطلوب‌تر است. اما فیروزه‌هایی که نازک باشد به کار تراش پیکانی نمی‌آید و آن‌ها را مسطح می‌تراشند. اگر کلفت باشد تقریباً بیضی تراشیده می‌شود که روی آن محدب است.هرچه تحدب آن زیادتر باشد، مرغوب‌تر است. تراش پیکانی مخصوص فیروزه خوشرنگ می باشد. زیرا اگر فیروزه کم‌رنگ و پیکانی تراشیده شود، اوج و بالای آن به‌واسطه نازکی قبول شعاع خارجی می‌کند و سفید می‌نماید و از قسمت آن می‌کاهد. فیروزه عربی را اغلب مسطح می‌تراشند و قطعات بزرگتر عربی اکثراً معیوب است و خوش‌رنگ نیست.

انواع فیروزه نیشابوری
فیروزه نیشابوری را به عجمی و شجری تقسیم می‌کنند که این دسته‌بندی خود شامل موارد زیر است:
فیروزه عجمی: گرد و درشت بوده و دارای فیروزه خالص به رنگ آبی سیر که گران قیمت‌ترین نوع فیروزه می باشد و برای ساختن انگشتر استفاده می‌شود.
فیروزه عجمی نیم رنگ: از نوع قبلی کم رنگ‌تر است.
فیروزه عربی: فیروزه‌ای تخت با رنگ آبی سیر و برای ساختن مدال در عربستان استفاده می‌شود.
فیروزه توفال: مانند عربی است ولی سنگ آن از میان رفته و فقط لایه‌ای از فیروزه با رنگ آبی سیر باقی مانده است.
فیروزه توفال نیم‌رنگ: از فیروزه توفال کمی روشن‌تر است.
فیروزه توفال سفید: رنگ آبی خیلی روشن دارد.
فیروزه چغاله: فیروزه‌ای است گرد و درشت شبیه فیروزه عجمی اما با رنگ خیلی روشن یعنی آبی کم‌رنگ.
فیروزه چغاله نیم‌رنگ: فیروزه‌های گرد نسبتاً درشت برای ساختن انگشتر با رنگ روشن‌تر
فیروزه شجری: فیروزه رگه‌دار را گویند که از اجتماع چند دانه فیروزه در داخل سنگ کنار هم تشکیل شده است.
فیروزه شکوفه: فیروزه‌ای است ریزتر از چغاله و فیروزه کمی دارد.
فیروزه چال یا نرم: دانه‌های خیلی کوچک فیروزه و کمی بزرگ‌تر از عدسی است که در سنگ‌های معدن دیده می‌شود.
فیروزه درشت: سنگ‌های نسبتا درشتی است که در آن رگه‌های باریک و پراکنده و نازک فیروزه دیده می‌شود که از نازل‌ترین نوع فیروزه نیشابوری است.
شاید باور کردنی نباشد ولی فیروزه عجمی به اندازه ناخن انگشت یک انسان بالغ در آمریکا تا مرز 2000 دلاربه فروش می‌رسد.

مورد استفاده فیروزه:
فیروزه در ساخت انگشتر، گوشواره و ظروف درباری در میان اروپائیان به کار می‌رود.
راه‌های افزایش عمر فیروزه:
الف) مرحله به‌سازی شامل واکس زدن
ب) عدم شستشو با مواد شوینده و الکل
ج)عدم تماس با پوست چرب و مواد آرایشی
د) در معرض نور و گرد و غبار قرار نگیرد.
ه) تمیز کردن فیروزه هر چند وقت یک بار.
مهم‌ترین خطری که فیروزه را تهدید می‌کند ایجاد خراش روی فیروزه، آب داغ و مواد شیمیایی خانگی است و دلیل آن نیز ترکیب هیدراتی در سنگ است. فیروزه سنگی زنده می‌باشد و نسبت به روغن و مواد شیمیایی مانند مواد شوینده بسیار حساس بوده و تغییر رنگ می‌دهد. خلل و فرج سنگ باعث جذب چربی‌ها و موجب تغییر رنگ فیروزه می‌شود. هرگز از تمیزکننده‌های اولتراسونیک استفاده نکنید و از نزدیکی با مواد حاوی کلر نیز اجتناب نمایید. آب و نور نیز باعث تغییر رنگ فیروزه می‌شود. فیروزه در مقابل 3 چیز عکس‌العمل نشان می‌دهد که هرگز نباید با آن‌ها تماس پیدا کند: روغن، کرم، ادکلن.

تمیز کردن سنگ فیروزه:
سنگ فیروزه از جمله سنگ‌هایی زینتی و با ارزش است که به علت خلل و فرج‌های زیادی که درون آن وجود دارد، نباید آن را با آب ‌شست. بهتر است آن را با پارچه‌های نخی نرم و تمیز و یا چرم جلا دهید. کانی فیروزه به راحتی کثیف و گرد آلوده می‌شود. بازدم بر آن اثر نامطلوب دارد. چناچه مدت زیادی در آب بماند جلای آن کاهش می‌یابد. اگر چربی یا روغن بر سطح فیروزه مالیده شود، خلل و فرج را پر کرده و به تدریج گرد و غبار موجود در هوا بوسیله ذرات چربی جذب شده و جلای فیروزه را از بین می‌برد. چنانچه اثر نفوذی ذرات روغن عمیق باشد، ممکن است کانی خاصیت جلاپذیری و صیقل مجدد را هم از دست بدهد.
سطح شکل فیروزه صدفی است. فیروزه در شعله حرارت تیره رنگ می‌شود و رنگ شعله را به علت وجود مس، سبز یا آبی می‌کند. اگر فیروزه را در لوله بسته قرار داده، حرارت زیادی به آن بدهیم آب تبلور فیروزه جدا شده، اثر آن بر دیواره لوله آزمایش ظاهر می‌شود و کانی به تیرگی می‌گراید.
مرحله به سازی فیروزه چگونه صورت می‌پذیرد؟
فیروزه‌ها جواهرات نسبتا نرم و کاملاحساس هستند. بدین معنی که رنگ فیروزه می‌تواند در طی استفاده کم‌رنگ شود.به همین دلیل امروزه حتی برای فیروزه‌هایی با کیفیت عالی، یک مرحله به‌سازی شامل واکس زدن در نظر گرفته می‌شود. عمل واکس زدن باعث می‌شود تا ضمن افزایش سختی و در نتیجه افزایش دوام کانی، از محو شدن رنگ فیروزه به مرور زمان نیز جلوگیری شود. این عمل حتی باعث افزایش قیمت و ارزش فیروزه می‌شود.

انواع تراش فیروزه:
فیروزه به ندرت به صورت تراش‌دار می‌باشد. اکثرا به‌ صورت برش کبوچان است. کانی فیروزه همچنین به صورت دانه تسبیحی و فانتزی نیز برش داده می‌شود. کشورهای صادرکننده فیروزه ایران، آمریکا، مصر، افغانستان می باشد.